พิพิธภัณฑ์แห่งชาติไรกส์ในอัมสเตอร์ดัม

สถานที่นี้ก่อตั้งขึ้นเมื่อห้าปีก่อนที่ผมจะเสียชีวิต ตามคำบอกเล่าของไกด์ท่องเที่ยว ที่นี่มีห้องจัดแสดงมากถึง 250 ห้อง เป็นขุมทรัพย์แห่งวัฒนธรรมและศิลปะของเนเธอร์แลนด์อย่างแท้จริง

เพียงแค่ภาพวาดที่จัดแสดงก็มีมากกว่า 5,000 ชิ้น ไม่รู้เหมือนกันว่าจะสามารถชมได้ครบในระหว่างการเดินทางครั้งนี้หรือเปล่า

“ตรงนี้แหละ”

ผมหันตามสายตาของคุณปู่ แล้วเห็นอาคารสไตล์กอทิกหลังใหญ่ที่อยู่ด้านหลังสระน้ำประดิษฐ์ขนาดเล็ก

ตอนที่ยังมีชีวิตอยู่ก็ยังไม่เคยได้มาเยือนสถานที่แห่งนี้ พอได้มาในตอนนี้ก็รู้สึกเหมือนกับได้ขึ้นสวรรค์

ผู้คนมากมาย

มีทั้งคนที่นั่งคุยกันรอบสระน้ำ คนที่ถ่ายรูปกับประติมากรรมที่อยู่ระหว่างพิพิธภัณฑ์กับสระน้ำ

เป็นประติมากรรมที่แปลกตา

I amsterdam.

ตัวอักษร ‘I’ และ ‘Am’ จากคำว่า ‘Amsterdam’ ถูกทาสีแดงสด ทำให้สามารถอ่านได้ว่า ‘I am amsterdam’

‘หมายความว่าอะไรนะ?’

ดูเผิน ๆ เหมือนจะหมายถึง “ฉันคือชาวอัมสเตอร์ดัม” ก็ไม่รู้เหมือนกัน แต่ยังไม่เข้าใจนัก

เหมือนกับประติมากรรมหน้าพิพิธภัณฑ์ WH ที่ผมไม่สามารถเข้าใจได้ ศิลปะสมัยใหม่นี่เข้าใจยากจริง ๆ

‘สักวันก็คงเข้าใจเอง’

ผมยังพึ่งจะเริ่มทำความรู้จักกับศิลปะยุคใหม่ คงต้องค่อย ๆ เรียนรู้และเข้าใจกันไป

ไม่จำเป็นต้องรีบร้อน

สิ่งสำคัญคือผู้คนยิ้มแย้มขณะถ่ายรูปหน้าประติมากรรมนั้น

“งั้นก็ขอให้สนุกกับการชมนะครับ”

“ขอบคุณครับ”

บนตั๋วที่พนักงานให้มามีภาพวาดอยู่หนึ่งภาพ ดูจากลายเส้นแล้วน่าจะเป็นผลงานของแรมบรันต์

“นี่คือ การเฝ้ายามกลางคืน เหรอครับ?”

“ใช่แล้ว เป็นหนึ่งในภาพที่น่าสนใจที่สุดของที่นี่เลยล่ะ”

คุณปู่เสริมว่าถึงกับนำภาพนี้มาพิมพ์ลงบนตั๋วเลย แค่นั้นก็บอกอะไรได้หลายอย่างแล้ว

ชัดเจนว่าผลงานของแรมบรันต์ที่ยังคงเป็นที่รักหลังเวลาผ่านไปหลายร้อยปีนั้น คือหลักฐานถึงคุณค่าที่ไม่เสื่อมคลายแม้ยุคสมัยและมุมมองจะเปลี่ยนไป

“รู้ไหมว่าชื่อดั้งเดิมของภาพการเฝ้ายามกลางคืนไม่ใช่ชื่อนี้?”

“ครับ?”

“ชื่อเดิมคือ ‘กองทหารรักษาการณ์ของกัปตันฟรานส์ แบนนิ่ง ค็อก’ น่ะ”

ชื่อยาวมาก

ที่น่าแปลกคือแม้แต่ผมเองยังเพิ่งเคยได้ยินว่าภาพนี้มีชื่อเดิม

“เพราะภาพมันมืด จนดูเหมือนกับว่าพวกเขากำลังลาดตระเวนตอนกลางคืน เลยถูกเรียกกันว่าการเฝ้ายามกลางคืนน่ะสิ”

“มืดลงเหรอครับ?”

“แรมบรันต์ใช้เม็ดสีบางอย่างในการวาดภาพนี้ เช่น เวอร์มิเลียน กับอีกตัวที่มีตะกั่วและกำมะถัน เม็ดสีพวกนี้เมื่อโดนอากาศแล้วจะเปลี่ยนเป็นสีดำ”

เจ้าตะกั่วตัวดีอีกแล้ว

“ประมาณร้อยปีหลังจากนั้น ภาพก็มืดจนแทบดูไม่ออก เลยทำให้คนเข้าใจผิดคิดว่าเป็นภาพวาดกลางคืน อีกทั้งที่ที่แขวนภาพนี้มีเตาผิงอยู่ด้วย เถ้าที่ลอยมาติดก็ยิ่งทำให้ภาพดูมืดลงอีก”

แม้แต่ภาพของผมที่อยู่ในพิพิธภัณฑ์แวนโก๊ะก็มีปัญหาเรื่องสีเพี้ยนเช่นกัน แต่ก็ไม่ถึงขั้นเข้าใจผิดว่ากลางวันเป็นกลางคืน

เรื่องนี้ย้ำเตือนอีกครั้งว่าความรู้ทางวิทยาศาสตร์นั้นสำคัญมากเมื่อต้องเลือกใช้วัสดุ

“งั้นตอนนี้ก็ยังดูไม่ชัดงั้นเหรอครับ?”

“เขาขูดผิวภาพออกจนสามารถฟื้นฟูได้ระดับหนึ่ง แต่ก็ไม่ได้กลับไปเหมือนกับตอนที่แรมบรันต์วาดเสร็จใหม่ ๆ หรอกนะ”

เป็นเรื่องที่น่าเสียดายยิ่งนัก ที่ผลงานชิ้นโบแดงกลับถูกทำลายเพราะความไม่รู้

“พอเห็นของจริงก็จะเข้าใจเอง ขึ้นไปดูกันเถอะ”

ผมเดินขึ้นบันไดไปพร้อมกับคุณปู่

ห้องจัดแสดงที่ชื่อว่า “หอเกียรติยศ” มีบรรยากาศเคร่งขรึมตั้งแต่ทางเข้า

ไม่ใช่แค่ผลงานที่จัดแสดงเท่านั้น ตัวอาคารเองก็ถือเป็นงานศิลป์เช่นกัน

‘อา’

ที่ฝั่งตรงข้ามทางเข้าโดยตรง

การเฝ้ายามกลางคืนของแรมบรันต์ ถูกแขวนไว้อย่างสง่างาม

‘ใหญ่จัง’

สูง 3.63 เมตร กว้าง 4.37 เมตร สมกับคำว่า “ผลงานชิ้นใหญ่”

ผมเองก็ยังไม่เคยวาดภาพที่ใหญ่ขนาดนี้มาก่อน ไม่อาจจินตนาการได้เลยว่าการทำงานกับผลงานขนาดนี้จะเหนื่อยล้าขนาดไหน

“……?”

ภาพนี้มันแปลกไปหน่อย

แม้คุณปู่จะบอกว่าภาพนี้มีการเปลี่ยนสีไปตามกาลเวลา แต่ผมก็ยังรู้สึกแปลกอยู่ดี เพราะสองตัวละครหลักอยู่ตรงกลางภาพพอดี

แน่นอนว่าการจัดวางตัวละครสำคัญไว้กลางภาพเพื่อเน้นย้ำจุดเด่นนั้นเป็นเรื่องปกติ แต่ในงานที่เต็มไปด้วยการเคลื่อนไหวและการจัดองค์ประกอบอันเป็นธรรมชาติแบบนี้ มันกลับดูขัดตาอย่างประหลาด

มันไม่เหมือนผลงานของแรมบรันต์เลย

“ทำไมเหรอ?”

“มันไม่เหมือนแรมบรันต์ครับ ภาพน่าจะเป็นของจริง แต่สองคนนั้นอยู่กลางภาพเป๊ะเกินไป”

“ฮ่า ๆ ขนาดนั้นเลยเหรอ งั้นปูเสื่อปิกนิกตรงนั้นได้เลยล่ะมั้ง”

อยู่ ๆ คุณปู่ก็พูดถึงการปูเสื่อ ผมไม่เข้าใจว่าหมายถึงอะไร

“เดิมทีภาพนี้ถูกแขวนอยู่ในห้องประชุมของกองทหารรักษาการณ์ แต่พอนำออกมาแสดง ภาพมันใหญ่เกินไป เลยต้องตัดส่วนบนกับซ้ายออกเยอะเลย ขวาก็ถูกตัดเล็กน้อย เพื่อให้สองคนนั้นมาอยู่ตรงกลางพอดี”

นี่มันบ้าชัด ๆ

พวกเขาต้องเสียสติไปแล้วแน่ ๆ

“ตัดออกเท่าไหร่ครับ? มากแค่ไหน?”

“อืม... ประมาณ 60 เซนติเมตรทั้งด้านบนและซ้าย”

ถ้าภาพนี้ไม่ถูกตัดออก สองตัวละครที่เห็นตรงกลางตอนนี้ก็คงจะอยู่เยื้องไปทางขวาแทน

มันคงดูเหมือนพวกเขาเดินเข้ามาจากด้านขวาของภาพ และให้ความรู้สึกเคลื่อนไหวได้ดีกว่านี้แน่นอน

“ในสมัยนั้น การตัดภาพไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร ตอนที่ภาพถูกย้ายมาที่นี่ในปี 1885 ทุกคนคิดว่าน่าจะได้รับการดูแลอย่างดีเสียที”

“แต่ไม่ใช่เหรอครับ?”

คุณปู่พยักหน้า

“น่าจะปี 1976 มีไอ้บ้าคนหนึ่งเอามีดมากรีดภาพนี้”

“...ภาพนี้เหรอครับ?”

ผมถามเพราะไม่อยากจะเชื่อ แต่คุณปู่ก็ยังพยักหน้า

“จนกระทั่งปี 2019 ถึงจะได้รับการฟื้นฟู เพราะก่อนหน้านั้นเทคโนโลยียังไม่พร้อม”

ผมรู้สึกพูดไม่ออกกับความเหลือเชื่อของเรื่องนี้

ตอนนี้ถึงเข้าใจแล้วว่าทำไมพิพิธภัณฑ์แวนโก๊ะถึงแขวนภาพปลอม และเอาภาพจริงไปเก็บไว้หลังกระจก

เพราะโลกนี้มีคนบ้าเยอะเกินไป

ผมทอดสายตากลับไปยังภาพอีกครั้ง แม้จะเต็มไปด้วยเรื่องน่าเศร้า

ใบหน้าเต็มไปด้วยบุคลิกเฉพาะของแต่ละตัวละคร ความประณีตของเสื้อผ้า รายละเอียดที่ยังชัดเจนแม้จะมืดลงจากกาลเวลา ความเปรียบต่างของแสงเงาที่โดดเด่น สีสันที่หลากหลาย

และแม่มดตัวเล็กที่ถือไก่ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของกองทหารรักษาการณ์

ภาพนี้ไม่ใช่แค่ภาพวาดกลุ่มคนธรรมดา

แต่มันคือภาพเหมือนที่รวมเอาความเป็นตัวตนของแต่ละคนไว้อย่างมีประสิทธิภาพที่สุด

ด้วยผลงานนี้เอง แรมบรันต์ ฟาน ไรน์ ได้กลายเป็นหนึ่งในจิตรกรผู้ยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์ศิลปะ

แต่ในขณะเดียวกัน...

“ผลงานชิ้นนี้นี่แหละที่ทำให้ชีวิตของแรมบรันต์เริ่มพังทลาย”

อย่างที่คุณปู่ว่า ผลงานนี้เป็นจุดเริ่มต้นของการล่มสลายของตัวตนที่ชื่อแรมบรันต์

“ภาพนี้ได้รับการว่าจ้างจากสมาชิกกองทหารรักษาการณ์ 18 คน พวกเขาอยากให้วาดให้ดูสง่างาม”

บรรดาผู้ว่าจ้างล้วนเป็น “ลูกหลานของบ้านร่ำรวย” แม้จะสมัครเข้ากองทัพเพื่อเกียรติยศในการปกป้องชาติ แต่การฝึกฝนนั้นห่างไกลจากคำว่าสมบูรณ์แบบ ซึ่งก็ปรากฏให้เห็นในภาพว่าเกิดความผิดพลาดของทหาร

ความเป็นจริงที่แฝงอยู่ในภาพนั่นเองคือจุดเด่น และในขณะเดียวกันก็เป็นต้นตอของปัญหา

“ถ้าเขาวาดตามแบบเป๊ะ ๆ ให้ทุกคนหันหน้ามาทางเดียวกัน อาจไม่มีใครบ่นก็ได้ ถ้าวาดให้ดูหล่อเท่ตามคำขอก็คงดีกว่านี้ แต่เขาไม่ทำแบบนั้น และผู้ว่าจ้างก็ไม่พอใจที่เขาวาดให้ดูเหมือนพวกเขาทำผิดพลาด”

ผมยอมรับในความเป็นศิลปินของแรมบรันต์ และก็เข้าใจฝ่ายผู้ว่าจ้างด้วย

ในเมื่อจ่ายเงินเท่ากัน แต่บางคนถูกวาดให้เล็กและมืดอยู่ด้านหลัง ก็ย่อมต้องรู้สึกไม่พอใจ

ผู้ชายที่ถูกวาดเหมือนยิงปืนพลาดก็คงรู้สึกอายไม่น้อย

“หลังจากภาพนี้ ก็ไม่มีใครจ้างแรมบรันต์อีกเลย ผลงานของเขาเริ่มหลุดพ้นจากแบบแผนเดิม ๆ และแสดงออกถึงแนวคิดของตัวเอง แต่ในยุคนั้นกลับไม่ได้รับการยอมรับ”

แม้ผมจะเคารพแรมบรันต์และเคยศึกษาผลงานของเขาอย่างมากเพื่อวาดให้ได้แบบเดียวกัน

แต่หลังจากที่ผมเองก็ผ่านชีวิตคล้ายคลึงกัน ความคิดก็เปลี่ยนไป

หากผมและแรมบรันต์ไม่มีปัญหาเรื่องเงิน หากเราวาดภาพที่ผู้คนต้องการ แล้วใช้เงินนั้นไปสร้างผลงานที่เรารัก บางทีเราอาจจะมีชีวิตอยู่นานขึ้น และสร้างผลงานได้มากกว่านี้

การยังชีพกับศิลปะไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

ในโลกที่อุดมคติคือการที่ผู้คนรักในสิ่งที่เราวาด แต่นั่นเป็นสิ่งที่มีเพียงไม่กี่คนเท่านั้นที่ได้รับพรนั้น

ถ้าแรมบรันต์สร้างชื่อจากภาพเหมือนหรือภาพส่วนตัว แล้ววาดผลงานอย่างการเฝ้ายามกลางคืนตามความต้องการของผู้ว่าจ้าง จะเป็นอย่างไร?

เขามีความสามารถพอจะทำแบบนั้นได้

“……”

การได้รับการยกย่องหลังความตาย เป็นเพียงปลอบใจเท่านั้น

แม้ผมจะได้รับทั้งกำลังใจและความปลอบประโลมอย่างใหญ่หลวงจากการอยู่ในพิพิธภัณฑ์แวนโก๊ะ แต่ก็ทำให้ใจของผมแน่วแน่ยิ่งขึ้นเช่นกัน

ไม่ว่าจะเป็นชีวิต หรือการวาดภาพ ก็ไม่อาจละทิ้งได้

การได้วาดรูปคือเหตุผลของการมีชีวิต และในขณะเดียวกัน การมีชีวิตอยู่ก็เป็นเงื่อนไขที่จำเป็นเพื่อจะวาดภาพได้

ในอดีต ผมเคยคิดว่าหากแรมบรันต์ทำตามความต้องการของผู้ว่าจ้าง ก็คงจะไม่มีผลงานอย่างการเฝ้ายามกลางคืนเกิดขึ้น

แต่เมื่อได้ลิ้มรสถึงขีดสุดของความสิ้นหวัง จนแทบต้องปลิดชีวิตตนเอง จึงได้เข้าใจอย่างลึกซึ้งว่า

ไม่อาจละทิ้งสิ่งใดสิ่งหนึ่งไปได้

ในชีวิตใหม่นี้ที่ผมได้รับอีกครั้ง หนทางที่ผมจะก้าวเดินมีเพียงหนึ่งเดียว

วาดในสิ่งที่อยากวาด และวาดในสิ่งที่ผู้คนชื่นชอบ

การรวมสองสิ่งนี้ไว้ด้วยกัน และสามารถวาดภาพต่อไปอย่างแข็งแรง ยืนยาว คือหนทางที่ผมปรารถนาอย่างแท้จริง

...

พิพิธภัณฑ์แห่งชาติไรกส์ในอัมสเตอร์ดัม ช่างเต็มไปด้วยผลงานที่ชวนให้ดวงตาเบิกบาน หัวใจอิ่มเอม และถึงขั้นรู้สึกเสียวซ่าที่กลางหลัง

ผมคุยกับคุณปู่ไปเรื่อย ๆ จนกระทั่งผ่านไปครึ่งวันก็ยังดูไม่จบแม้แต่ชั้นสอง

ก็แค่ตรงทางเข้านั่นแหละ เรายืนอยู่กันตั้งสามชั่วโมง คงไม่ใช่เรื่องแปลก

ท้องที่หิวจนร้องโครกใหญ่ทำให้ต้องออกมาหาอะไรกินตอนเย็น

“อืม... น่าจะได้เวลาแล้วนะ”

คุณปู่เคาะนาฬิกาข้อมือเบา ๆ แล้วก็มองไปรอบ ๆ

“รอใครอยู่เหรอครับ?”

“อืม... นักข่าวที่เคยสัมภาษณ์คราวก่อนน่ะ จำได้ไหม? คิมจีอู”

นักข่าวจอมวุ่นวายที่เราเจอกันที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะกรุงโซลนั่นเอง

“จำได้ครับ”

“เขาว่าอยากสัมภาษณ์อีกที แล้วก็อยากเลี้ยงข้าวเย็น เลยนัดมาเจอกันนี่แหละ”

“เขามาถึงนี่เลยเหรอครับ?”

ไม่ว่าจะเป็นอีอินโฮหรือคิมจีอู อาชีพนักข่าวดูจะต้องใช้ความทุ่มเทแบบสุดตัวจริง ๆ

“เขาจะเป็นคนที่ช่วยเธอได้มากในอนาคต พยายามรักษาความสัมพันธ์ไว้นะ แต่ก็อย่าเผลอสอนอะไรเขามากเกินไปล่ะ”

“ทำไมล่ะครับ?”

“การมีความสัมพันธ์ที่เหมาะสมกับนักข่าว จะเป็นประโยชน์ทั้งกับเขาและกับเราด้วย แต่คนเราน่ะ ไม่ควรไว้ใจง่ายไป คนพวกนี้บางทีอาจเอาเรื่องที่ควรเก็บไว้เป็นความลับไปลงข่าว หรือเอามาใช้เป็นจุดอ่อนเราในภายหลังได้”

ความเศร้าที่มนุษย์ยังไม่อาจวางใจในกันและกัน ดูเหมือนจะยังไม่เปลี่ยนแปลงแม้ในยุคปัจจุบัน

“อ๊านยองฮาเฮกเก๊ซซเซโย!”

เสียงแปลก ๆ ดังมาจากด้านหลัง

ผมหันกลับไปก็เห็นคิมจีอูกำลังหอบแฮ่ก ๆ และพยายามยิ้มอย่างยากลำบาก

“ฮ่า... ขอโทษทีฮะ...”

“ใจเย็น ๆ ก่อน หายใจให้ทั่วก่อนน้า ไม่ได้รอนานหรอก”

“ค่าแฮ่ก... ฮุนี่... ไม่เป็นฮะบ?”

ผมเห็นแล้วอดสงสารไม่ได้ เลยยื่นขวดน้ำที่พกมาด้วยให้เธอ

เธอยกขึ้นดื่มอย่างเต็มที่

“อ่า...”

“แค่ก! แค่ก!”

ผมเลยช่วยตบหลังให้พร้อมกับคุณปู่ เพราะเธอสำลักเข้าไปเต็ม ๆ

อยากให้เธอสงบลงสักที แต่ดูเหมือนจะยังไม่ไหว

“ฮึก... จริงเหรอ? มาร์โซกับคุณ... จริงเหรอคะ? จริง ๆ เลย?”

เธอจับแขนทั้งสองข้างของผมไว้แน่น ถามด้วยน้ำเสียงร้อนรน

เล่นเอาผมรู้สึกว่าเธอจะหายใจไม่ทันเสียก่อน