[วีรบุรุษแห่งศิลปะร่วมสมัยลาลับ]

– บรรลุการทำให้คอนเซ็ปชวลอาร์ตเข้าถึงสาธารณะ –

เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ ผู้ได้รับการขนานนามว่าเป็นสัญลักษณ์แห่งศิลปะร่วมสมัยของอเมริกา ได้เสียชีวิตลงในวัย 39 ปี

ผู้ล่วงลับเกิดที่คิวบาในปี 1989 และในปี 1994 ได้หลบหนีออกจากคิวบาพร้อมมารดา และตั้งถิ่นฐานที่รัฐฟลอริดา ประเทศสหรัฐอเมริกา

ไม่มีใครต้อนรับแม่ลูกคู่นี้ที่สูญเสียพ่อและน้องชายไประหว่างการหลบหนี

รัฐฟลอริดาที่ขณะนั้นเงินทุนช่วยเหลือผู้ลี้ภัยได้ร่อยหรอจนหมด ไม่สามารถให้ความช่วยเหลือใด ๆ กับครอบครัวกอนซาเลซได้เลย และเขาจึงต้องใช้ชีวิตวัยเด็กในซากรถพังภายในลานรถยนต์เก่า

ในปี 2003 เขาเริ่มหลงทางหลังจากสูญเสียมารดา และดำรงชีวิตด้วยการล้วงกระเป๋าจนกระทั่งต้องติดคุก

แล้วในปี 2006 เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ ที่กำลังหาที่หลบหนาว ได้พยายามจะเข้าไปในพิพิธภัณฑ์ศิลปะวิตนีย์ที่สามารถเข้าชมได้ฟรี แต่ถูกเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยสกัดไว้

ในขณะนั้น เซอร์โกซูยอล ซึ่งอยู่ระหว่างการจัดนิทรรศการที่นั่น ได้กล่าวปกป้องว่าเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซก็มีสิทธิในการชมผลงานศิลปะ

ผู้ล่วงลับได้รำลึกว่า “วันนั้นหิมะตก หนาวจนหาที่หลบไม่ได้ งานศิลปะอะไรน่ะเหรอ? มันไม่อาจมองเห็นได้เลย ถ้าซูยอลไม่ยื่นโกโก้อุ่น ๆ ให้ตอนนั้น ก็คงไม่มีฉันในวันนี้หรอก”

เซอร์โกซูยอลได้ช่วยให้เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซสามารถหางานทำได้ และเขาเริ่มทำงานเป็นภารโรงที่พิพิธภัณฑ์วิตนีย์ และเริ่มเรียนรู้เกี่ยวกับศิลปะ

เขาไม่เคยเรียนศิลปะอย่างเป็นทางการ แต่ผ่านการชมผลงานในพิพิธภัณฑ์วิตนีย์ เขาได้เข้าใจว่าถึงแม้จะวาดรูปไม่เป็น ก็สามารถสร้างสรรค์ศิลปะได้ และในปี 2018 เขาก็ได้จัดนิทรรศการเดี่ยวครั้งแรกที่พิพิธภัณฑ์วิตนีย์

ผลงานที่แขวนกระจกทรงกลมสองบานเคียงกัน หรือแขวนผ้าม่านที่หน้าต่าง และมอบความหมายให้กับภาพในชีวิตประจำวันนั้น ได้รับคำชมจากนักวิจารณ์ แต่การตอบรับจากสาธารณชนนั้นกลับเย็นชา

ในปีถัดมา พิพิธภัณฑ์วิตนีย์ได้จัดทำสารคดีสั้นเกี่ยวกับชีวิตประจำวันของเขา และการประเมินต่อเขาก็เปลี่ยนไป

ผู้กำกับถามเขาที่กำลังแบ่งรายได้เล็กน้อยที่มีอยู่ให้กับผู้อื่น ทั้งที่ไม่มีแม้กระทั่งเงินสำหรับทำผลงาน

“กอนซาเลซ บอกว่าไม่มีเงินซื้ออุปกรณ์ไม่ใช่เหรอครับ?”

“ใช่ครับ เป็นเงินที่ตั้งใจจะซื้อหลอดไฟ”

“รู้จักกันมาก่อนหรือครับ?”

“ไม่ครับ”

“งั้นทำไมถึงให้เงินคนนั้นล่ะครับ?”

“ผลงานน่ะ ต่อให้ไม่มีเงินก็ยังสร้างได้ แต่คนนั้นน่ะ ถ้าไม่มีเงินก็อดข้าวครับ”

ในสารคดีนั้น กอนซาเลซได้นำเงินที่ต้องใช้ซื้อหลอดไฟ 100 ดวงไปให้คนไร้บ้าน และจัดแสดง <ไร้ชื่อ: ประภาคาร> ที่มีเพียงหลอดไฟดวงเดียว

ผู้คนที่เห็นถึงความดีของเขา ต่างก็ร่วมมือกันเพื่อให้โอกาสเขาที่หลังจากล้มเหลวในนิทรรศการแรกแล้วก็ยังไม่มีโอกาสอีกเลย

และในฤดูหนาวปี 2019 นิทรรศการเดี่ยวครั้งที่สองของกอนซาเลซก็ถูกจัดขึ้น เป็นช่วงเวลาที่ได้ถือกำเนิดสัญลักษณ์ของความสัมพันธ์ในเชิงสุนทรียะและศิลปะแนวคิด

เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ ในช่วงที่มีชีวิตอยู่ ได้กล่าวว่า ใคร ๆ ก็สามารถเป็นศิลปินได้ และศิลปะต้องสามารถเข้าใจได้โดยทุกคน ชีวิตของเราคือศิลปะอันยิ่งใหญ่ และแต่ละคนคือตัวตนของศิลปะ

ผลงานสุดท้ายของผู้ล่วงลับจะถูกจัดแสดงพร้อมกันในพิพิธภัณฑ์ 90 แห่งทั่วโลก ตั้งแต่วันที่ 1 สิงหาคมเป็นต้นไป

– อัญยา สเตรเซมันน์ (ไทมส์)

ข่าวการเสียชีวิตของเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซได้สร้างความตกใจอย่างใหญ่หลวงไม่เพียงแค่ในอเมริกา แต่ทั่วทั้งโลก

เรื่องราวความสำเร็จของเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ ผู้เป็นผู้อพยพที่ไม่สามารถปรับตัวเข้ากับสังคมอเมริกันและไม่มีโอกาสทางการศึกษา กลับถูกมองว่าเป็นความฝันแบบอเมริกันดรีมแห่งศตวรรษที่ 21

สำหรับชาวอเมริกันที่รู้สึกด้อยกว่าทางวัฒนธรรมต่อยุโรป เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซคือความภาคภูมิใจของอเมริกา เช่นเดียวกับแจ็กสัน พอลล็อก, แอนดี วอร์ฮอล, ฌอง มิเชล บาสเกีย และคีธ แฮริ่ง

วันที่ 27 กรกฎาคม

อเมริกาที่เต็มไปด้วยความวุ่นวายทางการเมือง ได้สงบเพื่อต้อนรับวันแห่งการจากไปของเขา

...

– ใช่จ้ะ ฟังคำน้าดี ๆ จนกว่าคุณปู่จะกลับมานะ

“ครับ ไม่ต้องเป็นห่วงครับ”

ก่อนจะวางสาย ผมอยากจะปลอบใจคุณปู่ แต่ไม่รู้จะพูดอะไรดี

ตอนที่คุณปู่เดินทางไปถึงนิวยอร์ก ได้ย้ายผู้ป่วยไปยังห้องที่หลุยส์อยู่ และอยู่ด้วยกันตลอด

จนถึงวินาทีสุดท้าย ก็ยังคงจับมือกันแล้วหลับตาไปพร้อมกัน

นาฬิกาสองเรือนที่เขาแขวนไว้เคลื่อนไปพร้อมกัน ก่อนจะหยุดลงในเวลาที่ต่างกัน

เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซและหลุยส์ แม้จะเกิดมาต่างกัน แต่ก็ได้จบลงพร้อมกัน

อย่างน้อยก็วันนี้ ผมหวังว่าจะไม่มีใครที่พูดร้ายถึงเขา และผมก็นั่งดูรายการไว้อาลัยเขา

– เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ ในช่วงที่มีชีวิตอยู่ ไม่เคยขายผลงานแม้แต่ชิ้นเดียว

ไม่คิดเลยว่าจะได้ยินชื่อของเขาในทุกที่ในวงการศิลปะ แต่ได้รู้ว่าเขาเองก็เข้าสู่วงการศิลปะช้าเหมือนกันกับผม

ทั้งการที่ไม่ได้สร้างผลงานมากนัก ไม่ถึงสิบปี และจากไปในวัยที่ยังหนุ่ม ก็ทำให้ผมเห็นภาพของตัวเองซ้อนทับเข้าไป

ในช่วงสุดท้าย เขาอยากจะพูดอะไรนะ

<เฟอร์ดินานโดและหลุยส์> ที่ผมกับชาชีฮยอนทำขึ้น จะเป็นการปลอบโยนให้เขาได้บ้างหรือเปล่า

คุณปู่คงเสียใจมาก

แรงกระแทกจากความเศร้าที่ถาโถมเข้ามาอย่างต่อเนื่องทำให้รู้สึกแน่นหน้าอก

เสียงประตูหน้าบ้านเปิด

“ฮุน”

“น้า”

ตอนแรกคิดว่าการอยู่คนเดียวก็คงไม่เป็นไร แต่พอเห็นจางมีแร ความเศร้าก็ไหลบ่าเข้ามา

ดูเหมือนเธอก็เช่นกัน ใบหน้าที่มักจะเปี่ยมด้วยความมั่นใจและสดใส วันนี้กลับดูหม่นหมอง

เรานั่งเคียงกันดูรายการไว้อาลัยเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ จนกว่าจาจังมยอนจะมาถึง

เหล่าผู้ร่วมรายการนำเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซมาเปรียบเทียบกับแอนดี วอร์ฮอล, คีธ แฮริ่ง และอธิบายถึงเขา

ตกใจเล็กน้อยเมื่อรู้ว่า ศิลปินผู้เป็นตัวแทนของอเมริกาทั้งสามคนนั้นเป็นรักร่วมเพศ

“น่าแปลกใช่ไหมล่ะ”

จางมีแรพูดพลางกอดเข่าตัวเอง

“บางทีมันก็ชวนให้สงสัยว่า คนรักเพศเดียวกันมีเยอะขนาดนั้นเลยเหรอ อาจจะแค่ยังไม่เปิดเผยก็ได้ แต่ดูจากรายชื่อที่แนะนำไปเมื่อครู่นั้น เกินครึ่งเป็นเกย์นะ บางทีอาจจะมากกว่านั้นก็ได้”

“ครับ”

ผมตั้งใจฟังคำพูดของจางมีแรพลางคิดว่า หรือว่าในหมู่ศิลปินจะมีรักร่วมเพศเยอะกว่าปกติ

“นักเศรษฐศาสตร์คนหนึ่งชื่อริชาร์ด ฟลอริดาเคยพูดไว้นะ ว่าที่ไหนที่มีเกย์เยอะ ที่นั่นจะเจริญ”

“…อ้างจากอะไรครับ?”

เป็นคำพูดที่ดูแปลกพิลึก

“ฟังก่อนนะ”

จางมีแรเหยียดขาออก

“เกย์น่ะ เขาอยู่ตรงขอบสุดของความหลากหลายที่สังคมยอมรับได้ เพราะฉะนั้นพื้นที่ไหนที่ยอมรับเกย์ได้ พื้นที่นั้นก็สามารถยอมรับคนทุกแบบได้หมดเลย”

ฟังดูมีเหตุผลดี

ถ้ายอมรับเกย์ได้ง่าย ก็คงไม่คิดอะไรมากกับสีผม สีผิว หรือสำเนียง

“แล้วถ้าสังคมจะพัฒนา มันต้องมีคนที่หลากหลาย ไม่ใช่แค่คนเก่ง ๆ เท่านั้น ยีนส์ก็เหมือนกัน”

หมายถึงไม่ใช่กลุ่มคนจำนวนน้อยที่เก่ง แต่กลุ่มคนที่หลากหลายจะพัฒนาได้

“เพราะฉะนั้น สิ่งที่สำคัญไม่ใช่ว่ามีเกย์เยอะแค่ไหน แต่คือสังคมนั้นสามารถโอบรับความหลากหลายได้แค่ไหน นั่นแหละที่ทำให้สังคมนั้นแข็งแรง”

“……”

“มันก็เชื่อมโยงกับแนวคิดเรื่องเสรีภาพที่พูดถึงก่อนหน้านี้ไม่ใช่เหรอ? ฉันคิดแบบนั้นนะ”

จางมีแรกล่าวว่า เมื่อเสรีภาพของแต่ละคนได้รับการยอมรับ สังคมก็จะเคลื่อนไปในทิศทางที่ดียิ่งขึ้น

เหมือนกับที่ผมวาด <ทานตะวัน> ผ่าน <ภาพนกในกรง> ของโจซก และอ็องรี มาร์โซวาด <เงา> หลังจากได้ดู <ผู้มาเยือน> เมื่อเรายอมรับและเปิดใจต่อผู้อื่น เราจึงจะสามารถก้าวไปข้างหน้าได้

เหมือนกับที่ตอนแรกผมไม่เข้าใจผลงาน <ไม่มีชื่อ: คนรักที่สมบูรณ์แบบ> ของเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซเลยแม้แต่น้อย แต่ตอนนี้กลับฝังแน่นอยู่ในใจผม จนกลายมาเป็น <เฟอร์ดินานโดและหลุยส์>

คำพูดของกิลส์ เดอลูซที่กล่าวว่า “จิตรกรแต่ละคนได้สรุปประวัติศาสตร์ศิลป์ด้วยวิธีการของตนเอง” ตอนนี้ได้กลายเป็นสิ่งที่มีความร่วมสมัย

โลกนี้ไม่ใช่โลกแคบ ๆ ที่พบเจอแต่คนที่คล้ายกับตัวเองอีกต่อไปแล้ว

ครอบครัวมีสายเลือดเชื่อมโยงกัน

โรงเรียนก็อย่างน้อยอายุก็ใกล้เคียงกัน

หมู่บ้านก็อย่างน้อยอยู่พื้นที่เดียวกัน แต่ตอนนี้ ไม่ว่าคนที่อยู่ไกลแค่ไหน ถ้ามีใจ ก็สามารถเข้าถึงกันได้

แม้แต่กับคนที่ไม่มีอะไรเหมือนกันเลยนอกจากคำว่า “มนุษย์” ก็ยังสามารถพบเจอทางอ้อมได้

โลกที่คนหลากหลายเช่นนั้นได้รู้จักกันและกัน โลกนี้แหละถึงจะเรียกว่า “ร่วมสมัย” ได้อย่างแท้จริง

ผมหวังว่าสารที่เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซทิ้งไว้ จะถูกส่งต่ออย่างกว้างไกลและยืนยาว

– อีกด้านหนึ่ง พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเวอริช ซึ่งเคยปฏิเสธการจัดแสดงผลงานของเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ ได้ประกาศให้การสนับสนุนมูลนิธิหลุยส์ ทำให้ความแตกแยกในวงการศิลปะเริ่มเข้าสู่ช่วงท้าย

...

วันที่ 1 สิงหาคม กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส

เด็กหนุ่มชาวมุสลิมชื่อ บีดา ลาบานี เดินวนเวียนอยู่รอบ ๆ แกลเลอรีมาร์โซ

ในตอนเช้าเขาได้ยินจากเพื่อนว่ามีลูกกวาดแจกฟรีที่แกลเลอรีมาร์โซ เขาจึงมองดูด้วยความลังเล

‘มันจะจริงหรือเปล่านะ’

บีดา ลาบานีกลัวว่าเพื่อนอาจพูดล้อเล่นกับเขา เพราะเขาคิดว่าไม่มีทางที่ใครจะแจกของกินฟรี ๆ

แต่เด็กหนุ่มที่เคยกินแค่ขนมปังกับซุปใสเป็นมื้ออาหาร ก็ไม่อาจละทิ้งความหวังนี้ได้ และเฝ้ามองผู้ที่กำลังเข้าไปข้างในอย่างตั้งใจ

ผู้เยี่ยมชมแกลเลอรีล้วนแต่งตัวเรียบร้อยและดูมีอันจะกิน

ลาบานีที่มองไม่เห็นภายในแกลเลอรีก็ขยับนิ้วไปมาแล้วถอนหายใจ

‘ก็แน่นอนล่ะสิ’

หากจะได้ลูกกวาด เขาก็ต้องเข้าไปข้างใน แต่เขาไม่กล้าที่จะก้าวเข้าไป

เพื่อนเขาก็คงเหมือนกัน ดังนั้นเรื่องที่เพื่อนบอกว่าได้ลูกกวาดคงเป็นแค่เรื่องโกหก

“นี่”

ทันทีที่ลาบานีกำลังจะหันหลังกลับ มิเชล พลาตินีก็เรียกเขาเอาไว้

ลาบานีตกใจจนต้องหันกลับมา

“ครับ?”

มิเชลเห็นเด็กหนุ่มที่ตื่นตกใจเกินเหตุ จึงยิ้มบาง ๆ

“ไม่ได้ตั้งใจจะเข้ามาเหรอ?”

“มะ ไม่ใช่ครับ คือว่า ผม…”

มิเชลได้ยินจากพนักงานว่ามีเด็กคนหนึ่งยืนลังเลอยู่หน้าแกลเลอรีมานานกว่า 30 นาที จึงออกมาดู และพอเห็นภาพก็มองสถานการณ์ออกทันที

แม้เป็นฤดูร้อน เด็กหนุ่มก็ใส่กางเกงที่ดูหนา แถมความยาวยังไม่พอดีจนต้องพับขากางเกง

“ลองเข้ามาดูสิ”

มิเชลพูดด้วยน้ำเสียงอ่อนโยน

“อะ ไม่ครับ คือว่า…”

ลาบานีพูดไม่ออก แต่ก็ยังไม่ยอมจากไป ทำให้มิเชลมั่นใจว่าเด็กคนนี้อยากเข้ามาชมแกลเลอรี

“ไม่เป็นไรหรอก ดูเฉย ๆ ไม่เสียเงินหรอก ชอบอ็องรี มาร์โซไหม?”

“...ก็ชอบครับ แต่ว่า...”

ลาบานีพูดอึกอัก

เพื่อให้เขาพูดได้ง่ายขึ้น มิเชลเอียงคอถามต่อ

“แต่ว่า?”

“ลูกกวาด... ให้ด้วยไหมครับ...”

เสียงเบาราวกระซิบ

มิเชลรู้ได้ทันทีว่าเด็กคนนี้รู้สึกอายแค่ไหน จึงยิ้มตอบกลับ

“อื้ม”

ใบหน้าของลาบานีแดงก่ำ

“เข้ามาเถอะ”

มิเชลโบกมือเชื้อเชิญเพื่อให้ลาบานีรู้สึกสบายใจในการเข้ามาหยิบลูกกวาด

เมื่อตัดสินใจเข้าไปในแกลเลอรี ลาบานีก็หดไหล่พลางมองไปรอบ ๆ อย่างระแวดระวัง

หากสบตากับใคร ก็จะรีบก้มหน้า แต่ก็กลัวจะหลงทางและพลัดจากผู้ใหญ่ใจดี จึงรีบเร่งฝีเท้า

เมื่อพาเขาไปยังผลงาน <79㎏> ของเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ มิเชลจึงหันกลับมา

“หยิบจากตรงนี้ได้เลย”

ลาบานีเบิกตากว้างเมื่อเห็นลูกกวาดที่กองอยู่ตรงมุมผนัง

ลูกกวาดที่เพื่อนเขากินหยอกเขาในตอนเช้า มีอยู่นับไม่ถ้วน

ลาบานีมองผู้ใหญ่ใจดีสลับกับลูกกวาด และมิเชลก็พยักหน้าเบา ๆ

ลาบานีค่อย ๆ หยิบลูกกวาดหนึ่งชิ้นขึ้นมา แล้วก้มหัวให้มิเชล

“ขอบคุณครับ”

มิเชลยิ้มบาง ๆ แล้วพูดว่า

“ไม่ต้องขอบคุณฉันหรอก เป็นของขวัญจากคนชื่อว่า เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ”

“เฟอร์ดินานโด กอนซาเลซ...”

“ใช่”

มิเชลชี้ไปที่ป้ายข้าง ๆ ผลงาน <79㎏> ข้อความที่เขียนด้วยลายมือของเฟอร์ดินานโด กอนซาเลซมีว่า “หยิบไปเท่าที่ต้องการ”

มิเชลแปลข้อความภาษาอังกฤษให้เด็กหนุ่มฟัง

“จะมาใหม่ทุกวันก็ได้นะ มากับเพื่อน ๆ ก็ได้ มาดูงานศิลปะด้วยเลย”

“จะ จริงเหรอครับ?”

“อื้ม”

มิเชลหยิบลูกกวาดจาก <79㎏> มาเต็มกำมือ แล้วยื่นให้ลาบานี