จากสีหน้าที่กำลังยิ้มสนุก มองก็รู้ว่ามิเชลเอาใจใส่มาร์โซมากแค่ไหน

ระหว่างคนสองคนนั้น ถึงจะไม่ได้คุยกันหวานหรือตัวติดกัน ก็ยังมีความสนิทสนมที่อธิบายยากอยู่

“งั้น เดี๋ยวฉันไปก่อนนะ”

“ค่ะ”

มิเชลขึ้นไปที่ห้องทำงาน

ระหว่างชมผลงานของมาร์โซ ไม่รู้ตัวเลยว่าสองชั่วโมงผ่านไปอย่างรวดเร็ว

พีดา ราบานีเดินเข้ามา

พอเห็นใบหน้าที่แดงระเรื่อด้วยความตื่นเต้น อารมณ์ผมก็ดีตามไปด้วย

“ไปนั่งคุยตรงนั้นดีไหม”

“อืม!”

พีดา ราบานีตอบอย่างกระตือรือร้นแล้ววิ่งไปที่ม้านั่งในสวน ใช้มือปัดบนม้านั่งแล้วทำมือเชิญให้นั่งจนผมแอบเกรงใจนิดหน่อย

“ขอบใจนะ”

“ไม่เป็นไร อ้อ ดอกไม้นี่สวยดีใช่ไหม ฉันเป็นคนรดน้ำอยู่”

“อาซาเลียสินะ”

“อาซาเลีย?”

“เป็นพวกกุหลาบพันปีน่ะ ไม่รู้ว่าภาษาฝรั่งเศสเรียกว่าอะไร”

เมื่อก่อนในยุโรปหาดูได้ยาก คุณปู่เคยปลูกไว้ที่ลานบ้านในโซล ผมเลยเคยถามท่าน

เป็นพืชถิ่นกำเนิดเกาหลีใต้ แต่ขึ้นได้ในจีน ญี่ปุ่นด้วย

เพราะใบดูงามสะอาดตากับสีที่เย้ายวน เลยคงปลูกไว้เป็นไม้ประดับ

เราเริ่มคุยกันพร้อมอมลูกกวาดคาราเมลคนละเม็ด

“จะนัดกันทุกศุกร์ เสาร์ อาทิตย์ ถ้าเป็นวันศุกร์ เสาร์ หรืออาทิตย์ จะมาเมื่อไหร่ก็ได้นะ”

“อืม”

“อยากทำอะไรก็เชิญ ตามสบาย แคนวาสกับสี ใช้ได้เต็มที่เลย”

แรกๆ ผมคิดจะแค่แชร์พื้นที่กัน แต่เท่านี้ก็คงไม่เป็นไร

ทั้งที่เข้าฤดูใบไม้ผลิแล้ว แต่เธอยังใส่กางเกงหนาๆ แบบที่ใส่หน้าหนาว แถมยังเก่าจนช้ำไปหมด

ดูท่าเหมือนได้ต่อมาจากใครสักคน ความยาวก็ไม่พอดีจนต้องพับขากางเกง มองแล้วเจ็บหัวใจ

“ไม่เป็นไรค่ะ ฉันหาเงินเองได้”

พีดา ราบานีส่ายหน้า พลางยกฝ่ามือให้ดู

เหมือนโดนใครทุบหัวแรงๆ เข้าให้

ผมพูดปลอบง่ายๆ เพราะสงสาร แต่กลับไม่ทันคิดว่าเด็กคนนี้พยายามแค่ไหน

อายุแค่สิบห้า สิบหก ก็หาเงินค่าวัสดุเองแล้ว ไฟและความมุ่งมั่นจะร้อนแรงแค่ไหนกัน

“เท่มากเลย”

พอพูดด้วยความจริงใจ พีดา ราบานีก็ยิ้มอย่างเขินอาย

“ฉันว่าคุณเท่กว่านะ ก็ไปไหนมาไหนกับคุณศิลปินแล้วนี่”

“มาร์โซน่ะเหรอ”

“อืม ฉันเห็นผลงาน 'ระลอกคลื่นฤดูร้อน' กับ 'ความงาม' ในการประกวดอาร์นูโว สุดยอดมากๆ เลยค่ะ... สุดยอดจริงๆ”

พอคุยกับเด็กคนนี้แล้ว ผมก็เผลออารมณ์ดีทุกที

“รู้ไหมว่าเป็นงานของฉัน”

“ไม่รู้หรอก ภาพของเธอฉันเพิ่งเคยเห็นครั้งแรกก็ระลอกคลื่นฤดูร้อนนี่แหละ... อ้อ แต่ความงาม แค่เห็นปุ๊บฉันก็รู้เลยว่าเป็นงานของคุณศิลปิน”

“รู้ได้ยังไง”

“บรรยากาศล่ะมั้ง ฮึ จะให้ฉันอธิบายยังไงดีนะ อยู่ที่นี่บ่อยๆ เลยชินตาไปแล้วรึเปล่า”

เธอหมายความว่าที่รู้ก็เพราะได้เห็นภาพเหมือนตนเองนับร้อยที่จัดแสดงในแกลเลอรีมาร์โซ แต่แค่นั้นมันยังใช้อธิบายไม่ได้หรอก

เพราะสีสันลี้ลับของฮวังชิลกับเทคนิคการระบายสีที่เพิ่งฝึกมาเพื่อใช้กับมัน ทำให้ทั้งนักวิจารณ์และศิลปินมากมายยังไม่มั่นใจเลยว่า “ความงาม” เป็นผลงานของอ็องรี มาร์โซ

“ส่วนใหญ่ก็ไม่รู้กันน่ะสิ เก่งมากเลยนะ”

“เชื่อฉันเหรอ?”

ไม่เข้าใจว่าหมายถึงอะไร เลยเงียบไปชั่วครู่

“ก็ต้องเชื่อสิ ทำไมล่ะ?”

“คนอื่นบอกว่าแล้วจะพูดไปทำไม ถ้าได้ร่วมกิจกรรมทายศิลปินก็คงจะมีบันทึกเหลือไว้แท้ๆ”

หมายถึงกิจกรรมทายว่างานเป็นของศิลปินคนไหนนั่นเอง

กำลังจะถามว่าทำไมไม่เข้าร่วม แต่ก็นึกขึ้นได้ว่าเธออาจไม่มีสมาร์ตโฟน

เลยเปลี่ยนเรื่องแทน

“ปกติวาดอะไรอยู่ล่ะ?”

“จะให้ดู”

พีดา ราบานีเปิดกระบอกใส่อุปกรณ์วาดรูป

เป็นผู้พิทักษ์แห่งเสรีภาพที่ส่องลงมายังจัตุรัสบาสตีย์

ไม่ใช่วาดตามจริงทั้งหมด เธอเติมคนเข้าไปอีกสองคน เทวดาสีทองที่ทะยานตัดผ่านนภานั้นเหมือนอ็องรี มาร์โซอย่างกับแกะ และเทวดาอีกองค์ที่มีแววตาอ่อนโยนก็ดูคล้ายมิเชล พลาตินี

“เหมือนมาก”

พอผมหันไป พีดา ราบานีก็เกาหัวแกรกๆ

“ใช่แล้วล่ะ ก็ท่านตัวแทนกับคุณศิลปินไง”

อธิบายอย่างเขินๆ

“ฉันเคยคิดว่าห้ามวาดอะไรแบบนี้นะ แต่คุณศิลปินสอนไว้ ต่อให้ลำบากแค่ไหนก็ห้ามโกหกตัวเอง ไม่ว่าใครจะว่ายังไง อย่างน้อยตัวเราเองต้องรักตัวเองให้ได้”

นั่นแหละคือคำที่มาร์โซเคยพูดกับคนที่ก่อการร้ายแกลเลอรี

“แล้วมิเชลล่ะ?”

“เอ่อ… รู้ไหมว่าทำไมคำว่าปาฏิหาริย์ถึงเกิดขึ้นมา?”

ผมส่ายหน้า

“ท่านตัวแทนบอกว่า เพราะมันเกิดขึ้นจริงๆ ถึงได้มีคำนี้ไง ถึงจะดูเป็นไปไม่ได้ แต่ก็ไม่มีใครรู้หรอก”

ผมรอฟังด้วยความสงสัยว่าเธอจะพูดอะไรต่อ แล้วโชคดีที่เธอก็ระบายความในใจเล็กๆ น้อยๆ ออกมารัวๆ

“ตอนนี้อาจลำบาก แต่พอโตเป็นผู้ใหญ่ก็สมัครเป็นอ็องแตร์มิต็องได้ แบบนั้นก็จะได้ทำในสิ่งที่อยากทำแล้วก็กินข้าวให้อิ่มด้วย อ้อ รู้จักอ็องแตร์มิต็องไหม?”

“อืม รู้สิ”

“คุณศิลปินทำให้ระบบนั้นดีขึ้นมาก สำหรับฉัน คุณศิลปินกับท่านตัวแทนเป็นเทวดาเลย”

พอผมยิ้มให้ เธอก็เขินขึ้นมาอีก

“ถ้ามาร์โซกับมิเชลรู้ คงดีใจมากแน่ๆ”

“ฮึ”

แม้อยู่ในสภาพแวดล้อมที่ยากลำบาก แต่ยังไม่ยอมเสียความหวังและความกล้า แถมใช้ชีวิตอย่างสดใส ผมถึงพอเข้าใจแล้วว่าทำไมมิเชลถึงแนะนำเด็กคนนี้มา

ผมเขียนที่อยู่บ้านลงในสมุดฉีกแล้วส่งให้

“นี่บ้านฉัน มาตามสะดวกเลยนะ”

“จริงเหรอ? ฉะ…ฉันก็วาดรูปกับเธอได้ด้วยใช่ไหม?”

“แน่นอนสิ”

พีดา ราบานีสูดลมหายใจเฮือกหนึ่ง มองผม แล้วกระโดดตัวลอยอย่างดีใจ

ดูจากรูปร่างแล้วไม่น่าเชื่อว่าอายุ 16 ปี คงเพราะช่วงวัยเติบโตไม่ได้ราบรื่นนักสินะ

อย่างน้อยในวันที่มาที่สตูดิโอ ผมก็อยากดูแลเรื่องอาหารให้เธอได้กินดีๆ

“เ…เงินล่ะ? ฉันจะพยายามหาให้ได้สักเดือนละ 80 ยูโร!”

“เงิน?”

เธอส่ายหัวแรงๆ แล้วก็ชะงัก

“หรือว่าไม่พอ?”

“เปล่า ทำไมต้องรับเงินล่ะ ก็มาเล่นด้วยกันเฉยๆ นี่นา”

“แต่…ถึงอย่างนั้น ถ้ามีอะไรที่ฉันไม่รู้ก็อยากถาม แล้วก็อยากดูว่าเธอวาดยังไง ก็เลย…ก็แบบนั้นแหละ”

“ฉันก็เหมือนกัน”

ดวงตาเอ่อคลอ

“ฉันถึงได้หาคนมาช่วยนี่ไง”

“ฉะ…ฉันน่ะ แบบฉันเนี่ย จริงๆ แล้วก็ยัง…….”

ผมจับมือของพีดา ราบานีไว้

“แบบฉันเนี่ย อะไรกัน”

“อ่า ฮึๆ”

ผมรู้ดีว่ารอยยิ้มแบบนั้นเป็นการซ่อนความเศร้า ผมออกแรงบีบมือที่กุมกันอยู่ แล้วพูดซ้ำอีกครั้ง

“ก็เธอกำลังฝันอยู่ไง กำลังพยายามอยู่ไง ทำได้ดีโดยไม่ต้องไปพึ่งคนอื่นอยู่ไง เธอไม่ใช่ ‘แบบฉัน’ หรอก เธอเป็นจิตรกรที่เจ๋งมาก”

“……ฉันน่ะเหรอ?”

“อืม”

พอผมพยักหน้า เด็กคนนั้นก็เม้มปาก พยายามกลืนก้อนสะอื้นลงคอ

“ฉัน แบบ…พอไปที่พวกสถาบันสอนศิลปะก็เข้าไม่ได้ เลยคิดมาตลอดว่าคงไม่มีวันเป็นจิตรกรได้”

“สถาบัน? ทำไมถึงไปสถาบันไม่ได้ล่ะ?”

“เพราะฉันเป็นมุสลิม ก็เลย…นึกว่าจะไม่ได้เรียนวาดรูปน่ะ แบบ…ฮึก”

“หมายความว่ายังไง เป็นมุสลิมแล้วทำไมจะไปสถาบันไม่ได้”

ตอนแรกผมนึกว่าเพราะไม่มีเงินเลยไปไม่ได้ เลยรู้สึกสงสาร แต่คำตอบที่ได้กลับเหนือความคาดหมายจนผมอึ้งไป

“ไม่…ไม่เป็นไรหรอก เรื่องเล็กน่า”

พีดา ราบานีปาดน้ำตาแล้วยิ้ม

* * *

“แล้วตกลงเจอกันราบรื่นดีไหม?”

“ครับ”

ระหว่างกินข้าวเย็น คุณปู่ถามเรื่องพีดา ราบานี

“แต่ทำไมหน้าตาไม่ค่อยดีล่ะ ไม่ถูกใจกันเหรอ?”

ผมส่ายหัว

“เปล่าครับ แค่รู้สึกแปลกๆ นิดหน่อย”

“อะไรล่ะ?”

“เธอบอกว่าอยากเรียนสถาบัน เพราะไม่เคยเรียนวาดรูป เลยอยากเรียนรู้เพิ่มเติม”

คุณปู่พยักหน้าให้เล่าต่อ

“แต่โดนบอกว่าทำไม่ได้เพราะเป็นมุสลิมครับ”

คนแปลกๆ มีอยู่ทุกที่

ผมคิดว่าไม่น่าใช่ว่าทุกสถาบันจะเป็นแบบนั้น ก็เลยถามว่าไปที่อื่นมาบ้างไหม เธอกลับยิ้มเงียบๆ ไม่พูดอะไร

“ฮึม”

“มันแปลกไหมครับ? ที่นี่ไม่ใช่ประเทศที่ยอมรับและให้เกียรติความหลากหลายเหรอ?”

ทั้งในวงการศิลปะและภาพยนตร์ ฝรั่งเศสแสดงให้เห็นถึงความก้าวหน้ามาก

ทั้งโรงภาพยนตร์ที่ยอมสละกำไรสูงเพื่อป้องกันการผูกขาดโรงฉายและเคารพความหลากหลาย และการที่ไม่มีการจำกัดการจัดแสดงผลงานศิลปะใดๆ เลยก็เช่นกัน

ต่างจากอดีตที่ศาสนาเป็นหลักของโลก ทุกวันนี้เสรีภาพทางศาสนาถูกคุ้มครอง จนฉันไม่เคยนึกเลยว่าจะยังมีเรื่องแบบนั้นเกิดขึ้นได้

“มาคิดไปพร้อมๆ กันเถอะนะ”

ตามเคย คุณปู่ไม่ยื่นคำตอบให้ตรงๆ แต่ชวนให้ช่วยกันขบคิด

“เหตุร้ายที่โยงกับมุสลิมไม่ใช่เรื่องที่เพิ่งเกิดเมื่อวานซืน มีคนเดือดร้อนเสียหายมานักต่อนักแล้ว”

“…….”

“ความรู้สึกเกลียดชังมุสลิมก็ย่อมมีเหตุผลของมัน คนที่สูญเสียทรัพย์สิน หรือถูกพรากคนสำคัญไป จะให้มองพวกเขาในแง่ดีคงมีไม่มากนัก”

“ครับ”

ฟังดูแล้วก็พอเข้าใจได้

แม้จะรู้ว่าเราไม่ควรเหมารวมว่าทุกคนที่เป็นมุสลิมไม่ดีเพียงเพราะมีบางคนทำผิด แต่จะให้ทำได้อย่างที่คิด มันง่ายจริงหรือ?

ต่อให้พยายามคิดแบบนั้นอยู่ เมื่อถึงคราวต้องเสียทรัพย์สินหรือคนที่รักไปกับตาตัวเอง ก็คงยากจะยึดมั่นไว้ได้

“แต่นั่นไม่ใช่ปัญหาเดียว ชีวิตของชนชั้นแรงงานฝรั่งเศสกำลังลำบากขึ้นเรื่อยๆ สำหรับพวกเขา ผู้ลี้ภัยถูกมองว่าเป็นคนมาแย่งงาน”

ท่านหมายความว่า ไม่ใช่ปัญหาของมุสลิมฝ่ายเดียว

“นอกจากนี้ ฝรั่งเศสยังมี ‘กฎหมาย’ ที่ต้องยึดถืออย่างเคร่งครัด”

“กฎหมายอะไรเหรอครับ?”

“ลายซิเต เป็นกฎหมายแยกการเมืองออกจากศาสนา ซึ่งฝรั่งเศสห้ามการปฏิบัติศาสนกิจใดๆ ในพื้นที่สาธารณะ”

ลายซิเต (laïcité)

มันคือแนวคิดที่พัฒนามาตั้งแต่สมัยการปฏิวัติฝรั่งเศส ตอนที่ผมมีชีวิตเป็นวินเซนต์ แวนโก๊ะ แนวคิดนี้ก็ฝังรากเป็นระบบคุณค่าไปแล้ว

“ยกตัวอย่างเช่น การคลุมฮิญาบในห้องเรียน ในมุมมองของฝรั่งเศสก็ถือว่าขัดกับลายซิเต”

“ฮิญาบคืออะไรเหรอครับ?”

“เป็นผ้าคลุมที่ผู้หญิงมุสลิมใช้คลุมใบหน้าและศีรษะ บางคนมองว่าเป็นเครื่องแต่งกายทางศาสนา บางคนก็เห็นว่าเป็นเพียงชุดประเพณี”

ผมพยักหน้า

“ทีนี้ ฝ่ายมุสลิมมองว่าต้องคลุมฮิญาบ แต่ฝรั่งเศสกลับห้าม แบบนี้ก็ย่อมปะทะกันอยู่แล้ว จริงไหม?”

“ครับ”

ผมเริ่มเข้าใจว่าทำไมคุณปู่ถึงชวนให้คิดไปด้วยกัน

ลายซิเตเป็นผลผลิตของการต่อสู้เพื่อปลดแอกจากอิทธิพลของสันตะสำนัก เพื่อไขว่คว้าเสรีภาพอย่างแท้จริง

แม้จะยอมรับเสรีภาพทางศาสนา แต่ก็ตั้งอยู่บนการระวังไม่ให้ศาสนามาครอบงำวิถีชีวิตของมนุษย์

ในสายตาฝรั่งเศส การกระทำของมุสลิมอาจดูเหมือนกำลังก้าวล่วงเสรีภาพที่พวกเขาต่อสู้มาช้านานกว่าจะได้มา

ส่วนในมุมของมุสลิม ก็ย่อมมองว่าฝรั่งเศสไม่ให้เกียรติความศรัทธาของพวกเขา

ตัวแทนพลาตินีช่วยดูแลเด็กคนนั้นเพราะจิตใจเขาดี แท้จริงแล้วในมุมของชาวฝรั่งเศส การจะมองมุสลิมในแง่ดีมันเป็นเรื่องยาก

“……ครับ”

เพราะเข้าใจได้ทั้งสองฝ่าย นี่จึงเป็นปัญหาที่แก้ไขได้ยากเหลือเกิน

แต่นั่นไม่ได้แปลว่าการกระทำของพวกเขาทั้งหมดจะชอบธรรม มีเหตุผลรองรับก็จริง แต่เราไม่อาจยอมให้อาชญากรรมและความรุนแรงเกิดขึ้นได้

เหมือนอย่างเดเมียน คาร์เตอร์

“แต่ถึงอย่างนั้น การก่อการร้ายหรือการเลือกปฏิบัติก็ไม่ใช่เรื่องที่ถูกต้องนะครับ”

คุณปู่พยักหน้ารับ