หลังจากจบการประชุมเรื่องนิทรรศการอาร์นูโวแล้ว มิเชล พลาตินีก็ถอนหายใจยาว

วิคตัวร์ เลขาของเธอรู้สึกทั้งสงสารและนับถือในเวลาเดียวกัน สงสารเพราะตลอดเดือนที่ผ่านมา มิเชลแทบไม่ได้หยุดพักเลย และนับถือเพราะเธอกำลังต่อสู้อย่างสุดกำลังเพื่อจัดนิทรรศการที่ใหญ่ที่สุดในโลก

มิเชลขึ้นรถแล้วทิ้งตัวพิงพนักโซฟา

“เหนื่อยมากเลยใช่ไหมคะ”

“ไม่ขนาดนั้นหรอก”

“วันนี้มีความคืบหน้าไหมคะ?”

“เปล่า พวกเขายังบอกว่าไม่มั่นใจอยู่ดี”

คณะกรรมการจัดนิทรรศการอาร์นูโวจำเป็นต้องหาทางทำให้ผู้ชมได้เห็นผลงานทุกชิ้น

ถ้าเป็นกรรมการตัดสิน แน่นอนว่าย่อมต้องชมครบทุกชิ้นอยู่แล้ว แต่สำหรับผู้ชมทั่วไปนั้น คงเป็นไปไม่ได้

เพราะการคัดเลือกผลงานเข้ารอบขึ้นอยู่กับการโหวต การจัดแสดงจึงต้องใส่ใจเรื่อง “โอกาสถูกมองเห็น” ให้มาก

แต่คำตอบที่ได้ก็คือ เป็นไปไม่ได้

เพราะไม่สามารถแสดงผลงานกว่า 1,700 ชิ้นในเงื่อนไขที่เท่าเทียมกันได้ จึงยังต้องถกเถียงกันต่อไป

“ดิฉันคิดว่าวิธีของประธานคนก่อนถูกต้องนะคะ”

มิเชลหัวเราะเบา ๆ กับคำพูดให้กำลังใจของวิคตัวร์

“ถ้ามองให้ดี ผู้ชมทุกคนก็เปรียบเสมือนกรรมการคนหนึ่งนั่นแหละ เราควรสร้างความรู้สึกว่าพวกเขาเองก็มีหน้าที่เลือกศิลปะแบบใหม่ขึ้นมา”

“หน้าที่เลยเหรอคะ…”

มิเชลหลับตาคิด

“ถึงจะไม่ผิด แต่ฉันไม่อยากให้รู้สึกกดดันแบบนั้น แค่อยากให้รู้ว่าตัวเขามีคุณค่ากับวงการศิลปะแค่ไหน”

เพราะไม่สามารถจัดแสดงผลงานในเงื่อนไขเท่าเทียมได้ เธอจึงตัดสินใจว่าเราต้องทำให้ผู้ชม “อยาก” ไปหาผลงานด้วยตัวเอง

ทำให้แต่ละคนรู้สึกว่าตัวเองคือผู้นำการเปลี่ยนแปลงในวงการศิลปะ

“มันทำได้ด้วยวิธีเดียวไม่ได้หรอก”

วิคตัวร์พยักหน้า

แม้เธอจะเชื่อมั่นและสนับสนุนแนวคิดของมิเชล แต่ก็รู้ว่ามันไม่ง่าย

อาจจะเป็นไปไม่ได้ด้วยซ้ำ

แม้จะเป็นไปไม่ได้ แต่ก็ยังควรตั้งเป้าไว้

“ต้องทำให้ผู้ชมรู้สึกว่าเขาเป็นกรรมการคนหนึ่ง ว่าศิลปินคนไหนจะถูกจับตามองในอนาคตขึ้นอยู่กับเขา”

“แล้วถ้าเขาไม่สนใจล่ะคะ?”

“……อันนั้นก็เป็นหน้าที่ของศิลปินเองแล้วล่ะ”

หน้าที่ของภัณฑารักษ์คือจัดวางทางเดินและบรรยากาศให้คนดูโฟกัสกับงาน

แต่ถ้างานศิลปะไม่สามารถสะกิดใจใครได้ ไม่ว่าแผนจะดีแค่ไหนก็เปล่าประโยชน์

“มันยากนะคะ”

มิเชลยิ้มกับคำพูดของวิคตัวร์

“แม้จะยากก็ต้องทำ”

เธอบีบมือที่ถือแผนงานแน่นขึ้น

เมื่อมาถึงแกลเลอรี่มาร์โซ เธอก็เห็นพีดา ราบานี รดน้ำต้นไม้ที่แปลงดอกไม้

“ประธาน!”

พีดาก้มหัวทักทาย สีหน้าของเด็กชายดูสดใสขึ้นมากจนทำให้มิเชลรู้สึกดีตามไปด้วย

“เป็นยังไงบ้าง ไหวไหม?”

“ครับ! แต่...”

“หือ?”

“อากาศเริ่มหนาวแล้วน่ะครับ เลยเป็นห่วง”

“เดี๋ยวอากาศอุ่นขึ้นก็งอกใหม่เองแหละ”

“แต่ก็ยัง...”

พีดาหันมองรอบสวนอย่างกังวล

พอถึงหน้าหนาว ดอกไม้ที่ดูแลอย่างดีคงจะเหี่ยวเฉา และคงไม่สามารถรดน้ำได้อีก

มิเชลเข้าใจสิ่งที่เด็กชายกังวล

เด็กชายวัยกำลังโตที่ยังหาเลี้ยงตัวเองไม่ได้ดีนัก เงิน 10 ยูโรที่ได้จากการทำงานวันละ 1 ชั่วโมงมีความหมายมหาศาล

“พอเข้าหน้าหนาว มาทำงานด้านในแทนไหม? เราต้องมีคนคอยรับร่ม หรือช่วยเก็บหิมะอยู่น่ะ”

“อะ ครับ! ใช้งานผมได้เลย!”

“ชั่วโมงงานจะเพิ่มขึ้นนะ ไม่เป็นไรเหรอ?”

“ไม่เป็นไรครับ!”

ความมุ่งมั่นของเขาช่างน่าชื่นชม

“ดูสิ ถ้าทำงาน 6 ชั่วโมงต่อวัน ฉันก็ต้องให้ 60 ยูโรเลยนะเนี่ย”

พีดาเบิกตากว้าง

ดวงตาเล็ก ๆ ของเขาสั่นไหวอย่างแรง

“ไม่ต้องให้เยอะขนาดนั้นก็ได้ครับ!”

“ไม่งั้นโดนจับนะ กฎหมายเขาว่างั้น”

พีดาเงยหน้ามองมิเชลแล้วโค้งตัวอย่างลึก

“ขอบคุณครับ ขอบคุณจริง ๆ ครับ”

“ไม่ต้องขอบคุณหรอก ทำงานก็ต้องได้เงิน”

“……มีแต่ประธานเท่านั้นที่จ้างคนแบบผม…”

มิเชลขมวดคิ้ว

“อย่าพูดแบบนั้นอีกนะ ‘แบบผม’ อะไรล่ะ”

“อ๊ะ ขอโทษครับ”

ทั้งที่ไม่ได้ทำผิดอะไรเลย แต่กลับขอโทษออกมาโดยอัตโนมัติ ทำให้มิเชลรู้สึกเจ็บปวด

เธอเข้าใจความโกรธของชาวฝรั่งเศสต่อการก่อการร้ายโดยกลุ่มหัวรุนแรงมุสลิม

ตัวเธอเองก็เคยคิดว่าชาวมุสลิมควรถูกกีดกันออกจากสังคมฝรั่งเศสด้วยซ้ำ

แต่เด็กชายคนนี้ผิดอะไร

ผิดอะไรถึงต้องหิวโหย ไม่ได้ใส่เสื้อผ้าอบอุ่น

โลกิยนิยม (laïcité)

ฝรั่งเศสแยกศาสนาออกจากการเมืองอย่างเด็ดขาด

แม้จะให้เสรีภาพแก่ทุกศาสนาในการดำเนินกิจกรรม แต่ก็ไม่อนุญาตให้ศาสนาเข้ามายุ่งเกี่ยวกับการเมือง

คนฝรั่งเศสส่วนมาก รวมถึงมิเชลเอง เชื่อว่าหากมุสลิมไม่ยืนกรานจะสวมฮิญาบในที่ราชการหรือพื้นที่ทางการเมือง ปัญหาขัดแย้งยาวนานกว่า 80 ปีคงไม่เกิดขึ้น

“ได้ยินมาว่าเธอขยันมากเลยนะ เด็กอายุเท่านี้ที่ตั้งใจทำงานแบบนี้น่ะ สุดยอดแล้วรู้ไหม”

เด็กชายก้มหน้าอย่างเขินอาย แล้วเกาศีรษะ

“ถ้าไม่ขยันก็อยู่ไม่ได้ครับ”

“แค่นี้ก็ดีมากแล้ว”

พีดาหยิบสมุดสเก็ตช์เล่มเล็ก ๆ ออกมาจากกระเป๋า

ภาพทั้งหมดเป็นภาพเทพีเสรีภาพที่จัตุรัสบาสตียู

แม้จะยังหยาบ ๆ อยู่ แต่ก็เห็นได้ชัดว่าเขาวาดภาพเดิมซ้ำ ๆ และค่อย ๆ พัฒนาขึ้นทีละน้อย

“วาดภาพเองเหรอ”

“ครับ ศิลปินมาร์โซบอกว่าต้องวาดหมื่นภาพถึงจะวาดได้ดีครับ”

“มาร์โซเหรอ?”

พีดาพยักหน้า

“ผมลองคำนวณดูแล้วครับ สมุดสเก็ตช์ขนาด 13 แผ่นเล่มละ 1 ยูโร ถ้าประหยัดพาสเทลดี ๆ น่าจะวาดได้สัก 20 แผ่น ถ้ามีเงินประมาณ 2,000 ยูโร ก็น่าจะวาดได้ครบหมื่นภาพ…”

เขาไม่ได้กังวลว่าจะวาดภาพครบหมื่นภาพได้ยังไง แต่กำลังคำนวณว่า ต้องใช้เงินเท่าไหร่ถึงจะทำได้

ความจริงใจและความบริสุทธิ์ที่เขาเข้าใจคำพูดของอ็องรี มาร์โซอย่างตรงไปตรงมา จนถึงขั้นจะวาดภาพเดิมซ้ำถึงหมื่นครั้งนั้น ทั้งน่าเอ็นดูและปวดใจ

มิเชลถึงกับพูดไม่ออก

“ตอนแรกคิดว่าได้วันละ 10 ยูโร ต้องทำงาน 200 วันเลยนะครับ แต่พอคุณให้ 60 ยูโร… เอ่อ… งั้นผมก็น่าจะวาดภาพอื่นได้ด้วย…”

พีดา ราบานียิ้มออกมา

“ผมเคยคิดว่า ‘ปาฏิหาริย์’ ไม่มีอยู่จริง คิดว่าเป็นคำโกหก… ขอบคุณครับ ขอบคุณจริง ๆ ครับ”

มิเชลมองภาพวาดอันซุ่มซ่ามของพีดา แล้วถามขึ้น

“อยากเป็นจิตรกรเหรอ?”

“ไม่ครับ ผมจะเป็นได้ยังไง…”

“……แล้วทำไมวาดล่ะ?”

“ก็แค่วาดเฉย ๆ ครับ แหะ…”

คำพูดที่อ็องรี มาร์โซมักพูดวนอยู่ในหัวมิเชลอีกครั้ง

“คนที่อยากเป็นจิตรกรน่ะ ไม่มีวันเป็นได้จริง ๆ หรอก มีแต่คนที่วาดภาพเท่านั้นแหละ ที่จะทิ้งผลงานอันยิ่งใหญ่ไว้ได้”

มิเชลยังจำได้ว่าเขาเคยพูดแบบนี้ตอนต่อว่าเจอโรม แคร์บิเยลไม่กี่วันก่อน

“มันไม่ใช่เรื่องโกหกหรอกนะ”

มิเชลพูดพลางยื่นสมุดสเก็ตช์คืนให้พีดา

“รู้ไหมว่า ‘ปาฏิหาริย์’ เป็นคำที่เกิดขึ้นได้ยังไง?”

เด็กชายส่ายหัว

“ก็เพราะมัน เกิดขึ้นจริง ไงล่ะ”

“ครับ?”

“เพราะมีบางสิ่งที่ไม่น่าเป็นไปได้ เกิดขึ้นจริง เราเลยต้องมีคำเอาไว้เรียกมัน คำนั้นก็คือ ‘ปาฏิหาริย์’ น่ะสิ เพราะงั้น มันไม่ใช่เรื่องโกหกหรอก มันเกิดขึ้นได้จริง ๆ”

เด็กชายเผยอปากเล็กน้อย

“เธอจะต้องกลายเป็นจิตรกรที่ยอดเยี่ยมแน่นอน”

...

เราเข้าชมเซเซสชันด้วยค่าเข้า 20 ยูโร

หยิบแผ่นพับแล้วเดินไปเจอโมเดลขนาดเล็กของอาคารเซเซสชันตรงทางลงชั้นใต้ดิน

ดูเหมือนจะมีห้องต่าง ๆ อยู่ด้านล่างหลายห้อง

บนผนังข้าง ๆ มีคำแนะนำเกี่ยวกับเซเซสชันพร้อมภาพประกอบ

แต่เพราะคุณปู่อธิบายไว้มากพอแล้วเลยไม่จำเป็นต้องอ่าน

ตรงบันไดมีป้ายชื่อของกุสตาฟ คลิมท์

Gustav Klimt – Beethovenfries (1902)

ขณะเดินลงบันได คุณปู่เล่าถึงวันที่จัดแสดง “เบโทเฟนฟรีซ” ครั้งแรก

“เป็นงานนิทรรศการเซเซสชันครั้งที่ 14 น่ะ”

งานเดียวกับที่อ็องรี มาร์โซเคยพูดว่ามีผู้เข้าชมถึง 58,000 คน

“กุสตาฟ มาห์เลอร์มาคุมวงเล่นซิมโฟนีหมายเลข 9 ของเบโทเฟนที่นี่ด้วยนะ ถือเป็นศิลปะที่รวมทุกแขนงจริง ๆ”

ชื่อเดียวกันเลย คลิมท์กับมาห์เลอร์ ต่างกันก็ชื่อกุสตาฟ และต่างก็ถ่ายทอดผลงานของเบโทเฟนออกมาในแบบของตน

“ตอนนั้นเขาได้ดูเบโทเฟนฟรีซของคลิมท์ไปพร้อมกับฟังดนตรีของเบโทเฟนจริง ๆ ด้วย”

“แค่คิดก็รู้สึกสุดยอดมากเลยครับ”

พอเลี้ยวซ้ายเข้าระเบียง เราก็ได้เห็นภาพฝาผนังของคลิมท์เสียที

“……”

สูงมาก

ห้องกว้างยาวมีม้านั่งอยู่กลางห้อง ส่วนภาพฝาผนังถูกวาดไว้บนส่วนบนของผนัง

สูงจนแม้คุณปู่จะอุ้มก็ยังเอื้อมไม่ถึง

คุณปู่เดินไปที่ผนังฝั่งซ้ายก่อน

เห็นชายหญิงเปลือยสองคนยกมืออ้อนวอนต่ออัศวินในชุดเกราะทองคำ

ร่างผอมแห้งของพวกเขาดูเหมือนกำลังขอร้องบางสิ่งจากอัศวิน

ในทางตรงกันข้าม ผู้หญิงสองคนที่ยืนอยู่ด้านหลังอัศวินกลับดูสงบและเปี่ยมด้วยความเมตตา

ลวดลายเฉพาะของคลิมท์ปรากฏให้เห็นเด่นชัด

“ดูหน้าของอัศวินให้ดีสิ”

ผมเลื่อนสายตาตามคำพูดของคุณปู่

“เหมือนเบโทเฟนเลยใช่ไหมล่ะ?”

พอดูดี ๆ ก็เหมือนจริง ๆ

บางทีคลิมท์อาจตั้งใจวาดให้เบโทเฟนเป็นผู้กล้าเหนือมนุษย์ที่จะมอบความหวังให้กับผู้ทุกข์ทนเหล่านั้น

“ภาพนี้ชื่อว่า ‘ความโหยหาความสุข’ น่ะ”

ความโหยหาความสุข…

เข้าใจเลย

คุณปู่เดินต่อไปยังภาพฝาผนังด้านหน้า พอคุณปู่เดินนำ ผมที่นั่งอยู่บนไหล่ก็มองตามสายตาได้ง่าย

สบายดีจัง

“ภาพนี้ชื่อ ‘พลังแห่งศัตรู’ นะ”

น่าจะเป็นภาพที่แสดงถึงสิ่งที่อัศวินในชุดเกราะทองต้องเผชิญหน้า

“ผู้หญิงทางซ้ายเป็นตัวแทนของโรคภัย ความคลุ้มคลั่ง และความตาย”

น่าจะหมายถึงพี่น้องกอร์กอนในเทพปกรณัมกรีก

“ชื่อของพวกเธอคือ สเทโน, ยูริอาเล่ และเมดูซ่า แต่ไม่ต้องจำก็ได้นะ”

ตามปกติ พวกเธอมักถูกวาดเป็นสัตว์ประหลาดอัปลักษณ์ แต่คลิมท์กลับผสมความประหลาดเข้ากับความงามได้อย่างลงตัว

“สิ่งที่ดูเหมือนลิงอยู่ตรงกลางคือไทฟอน เป็นครึ่งคนครึ่งงู ไหล่และแขนมีงูอยู่ร้อยตัว เป็นสัตว์ประหลาดที่เก่งที่สุดในเทพนิยายกรีกเลยล่ะ”

ไทโพอัส

เป็นสัตว์ประหลาดที่แม้แต่เทพเจ้าซุสยังแทบจะปราบไม่ไหว

ถึงจะรู้ว่าครึ่งบนของมันเป็นมนุษย์ แต่คลิมท์วาดออกมาเหมือนกอริลลา

“ผู้หญิงผมแดงด้านข้างหมายถึงราคะ ผมบลอนด์คือความมัวหมอง ส่วนคนที่มีพุงหมายถึงการไร้ความยับยั้งชั่งใจ”

สรุปคือ โรคภัย ความคลั่ง ความตาย ราคะ มลทิน ความไร้ระเบียบวินัย

แถมมีไทโพอัสเป็นตัวแทนแห่งความรุนแรงอีก แสดงให้เห็นว่าศัตรูที่อัศวินในชุดทองหรือเบโทเฟน ต้องเผชิญนั้นยิ่งใหญ่แค่ไหน

ต่อหน้าอุปสรรคมากมายในชีวิต มนุษย์ตัวคนเดียวช่างไร้พลังนัก

ความยากจน

โรคภัย

เมื่อเผชิญหน้ากับพลังที่เอาชนะไม่ได้ เราย่อมรู้สึกท้อแท้และสิ้นหวัง

เหมือนกับผมในตอนนั้น

แต่ถึงอย่างนั้น เบโทเฟนก็ยืนหยัดอย่างกล้าหาญ

ซิมโฟนีหมายเลข 9 ของเบโทเฟน ที่ดังก้องในห้องนี้เมื่อกว่าร้อยปีก่อน ยืนยันว่าหลังความทุกข์ทรมานอันยาวนาน ความหวังจะต้องมาถึง

เมื่อเราก้าวผ่านความเจ็บปวดและความโดดเดี่ยวไปได้ เสียงแห่งปีติยินดีที่ศักดิ์สิทธิ์จะชี้นำเราไปยังแสงสว่าง

“ถัดไปคือ ‘จุมพิตสู่โลกทั้งใบ’ น่ะ”

จุมพิตสู่โลกทั้งใบ…

จะมีใครอบอุ่นได้เท่านี้อีกไหม

จะมีใครจะสร้างงานศิลป์ที่โรแมนติกได้ขนาดนี้อีกไหม

บทเพลงแห่งความหวังที่บอกว่า ไม่ว่าอุปสรรคใดจะทำร้ายเรา ถ้าอดทนไว้ สักวันหนึ่งแสงจะสาดส่องมา

ข้อความอันศักดิ์สิทธิ์ที่นักดนตรีผู้ยิ่งใหญ่ตะโกนก้อง ได้รับการถ่ายทอดอีกครั้งผ่านปลายพู่กันของคลิมท์